Żylaki sromu to poszerzone, kręte naczynia żylne zlokalizowane w obrębie zewnętrznych narządów płciowych. Mogą stanowić problem estetyczny, ale także powodować obrzęk, uczucie ciężkości i ból. Występują zarówno w ciąży, jak i poza nią, niekiedy współistniejąc z żylakami kończyn dolnych lub zaburzeniami odpływu żylnego z miednicy. Wybór leczenia zależy od objawów i anatomii układu żylnego, a nie tylko od wyglądu zmian. [1,2]

Mechanizm powstawania

Do poszerzenia naczyń prowadzą przede wszystkim nieprawidłowy przepływ wsteczny krwi, czyli refluks, oraz utrudniony odpływ żylny. Żyły sromu mają połączenia z układem żylnym miednicy i kończyn dolnych, dlatego źródło problemu może znajdować się poza widoczną zmianą. [3]

Współcześnie używa się pojęcia pelvic venous disorders — zaburzenia żylne miednicy, w skrócie PeVD. Obejmuje ono różne nieprawidłowości związane z refluksem lub przeszkodą w odpływie krwi. Żylaki sromu mogą być jednym z ich przejawów, ale nie każda pacjentka z żylakami sromu ma objawową chorobę żylną miednicy. [3]

Ciąża sprzyja rozwojowi żylaków przez zmiany hormonalne i hemodynamiczne oraz ucisk powiększającej się macicy na naczynia. Zmiany związane z ciążą często zmniejszają się po porodzie. [1,6]

Objawy i obraz kliniczny

Żylaki mogą być widoczne jako miękkie, niebieskawe lub fioletowe uwypuklenia, najczęściej w obrębie warg sromowych większych. Zdarzają się również bardziej rozległe zmiany obejmujące krocze. Pacjentki zgłaszają uczucie ciężkości, rozpieranie, obrzęk, ból nasilający się przy długim staniu, świąd lub dyskomfort podczas współżycia. Część zmian pozostaje bezobjawowa. [1,2]

Objawy miejscowe trzeba odróżnić od przewlekłego bólu miednicy, który może mieć wiele przyczyn i wymaga szerszej diagnostyki. Stwierdzenie żylaków nie przesądza, że odpowiadają one za wszystkie dolegliwości pacjentki. [3]

Zakres i ograniczenia dowodów

Artykuł jest przeglądem narracyjnym, a nie systematycznym. Piśmiennictwo dotyczące żylaków sromu obejmuje głównie przeglądy, serie przypadków i badania obserwacyjne. Publikacja Jaworuckiej-Kaczorowskiej i De Maeseneer dostarcza konkretnego przykładu leczenia bottom up, ale pozostaje opisem jednej pacjentki. Dane o żylakach kończyn dolnych, malformacjach naczyniowych lub bólu miednicy wymagają ostrożności przy odnoszeniu ich do żylaków sromu. [1,2,4,7,15]

Diagnostyka

Wywiad i badanie kliniczne

Lekarz ustala, kiedy pojawiły się zmiany, czy były związane z ciążą, co nasila dolegliwości i czy występują żylaki nóg. Istotne są przebyta zakrzepica, wcześniejsze leczenie żylne i współistniejący ból miednicy. Ocena obejmuje lokalizację, rozległość oraz zachowanie zmian przy zmianie pozycji ciała. Rozpoznanie bywa możliwe już podczas badania, jednak przed leczeniem utrzymujących się żylaków ważne jest określenie ich połączeń naczyniowych. [1,2]

USG Doppler

Podstawowym badaniem obrazowym jest ultrasonografia z oceną przepływu żylnego. Pozwala określić przebieg naczyń, obecność refluksu i ewentualnej zakrzepicy. Zakres badania dobiera się do objawów: może obejmować srom, krocze, kończyny dolne oraz — przy odpowiednich wskazaniach — żyły miednicy. [1,4]

W diagnostyce zmian pochodzenia miednicznego ocenia się także miejsca, przez które nieprawidłowy przepływ przechodzi do żył powierzchownych, nazywane punktami ucieczki refluksu. Badanie ma pomóc ustalić źródło zmian, a nie tylko potwierdzić poszerzenie naczyń. [4]

Badania dodatkowe

USG przezpochwowe lub przezbrzuszne, rezonans magnetyczny, tomografię i flebografię wykorzystuje się zależnie od obrazu klinicznego i planowanego leczenia. Nie każda pacjentka wymaga wszystkich tych badań. Flebografia jest inwazyjna i nie stanowi rutynowego etapu diagnostyki izolowanych żylaków sromu. [3,5]

Badanie Gavrilova i współautorów wskazuje, że flebografia nie jest obowiązkowa u odpowiednio wybranych kobiet bez objawów zastoju żylnego miednicy, bez niewydolności żył gonadalnych w USG i bez żylaków kończyn dolnych. Wniosku tego nie należy traktować jako zasady rezygnacji z pogłębionej diagnostyki we wszystkich pozostałych sytuacjach. [5]

Samo poszerzenie żyły w badaniu obrazowym nie wystarcza do ustalenia przyczyny dolegliwości ani kwalifikacji do zabiegu. W badaniu z 2026 r. obejmującym 200 kobiet z żylakami miednicy średnica żył gonadalnych nie różniła istotnie pacjentek objawowych od bezobjawowych. Wynik obrazowania trzeba zestawić z objawami i oceną przepływu. [9]

Diagnostyka różnicowa

Zmiana w obrębie sromu nie zawsze jest żylakiem. Należy uwzględnić m.in. torbiele okolicy gruczołu Bartholina, inne guzki oraz malformacje naczyniowe. Żylaki mogą przypominać guz lub torbiel, dlatego przy podejrzeniu naczyniowego charakteru zmiany diagnostykę należy zaplanować przed biopsją lub nacięciem. [10]

Objawy wymagające pilnej oceny

Nagły silny ból, stwardnienie zmiany, zaczerwienienie lub szybko narastający obrzęk wymagają oceny pod kątem zakrzepicy bądź innego powikłania. Czynne krwawienie również wymaga pilnego kontaktu z lekarzem. Nie należy automatycznie przypisywać nowych dolegliwości wcześniej rozpoznanym żylakom. [1,10]

Leczenie zachowawcze i zabiegowe

Obserwacja i łagodzenie objawów

Bezobjawowe żylaki nie zawsze wymagają zabiegu. Przy niewielkich dolegliwościach, szczególnie w ciąży, stosuje się postępowanie zachowawcze: ograniczanie długotrwałego stania, zmianę pozycji i indywidualnie dobrane podtrzymanie lub ucisk okolicy sromu. [1,2]

Farmakoterapia może mieć znaczenie objawowe, ale nie zastępuje oceny przyczyny zmian. Dane dotyczące leków w żylakach sromu są ograniczone; zastosowanie preparatów w ciąży wymaga indywidualnej decyzji lekarskiej. [1,2]

Skleroterapia i miniflebektomia

Skleroterapia polega na podaniu do nieprawidłowej żyły preparatu powodującego jej zamknięcie. Stosuje się ją po ocenie anatomii i połączeń żylnych, często pod kontrolą USG. Może być odpowiednia przy dominujących objawach miejscowych; nie zawsze wystarcza jedna sesja. Podczas kwalifikacji omawia się ryzyko bólu, miejscowego odczynu zapalnego, przebarwień oraz rzadszych powikłań naczyniowych i uszkodzenia tkanek. [2,4]

Miniflebektomia polega na usunięciu wybranych powierzchownych żylaków przez niewielkie nacięcia. U części pacjentek stosuje się podwiązanie niewydolnych połączeń żylnych. Metodę dobiera się do rozległości zmian i źródła refluksu. [4]

Leczenie miejscowe czy leczenie żył miednicy

U pacjentek bez istotnych objawów miednicznych często można rozpocząć od leczenia miejscowego, czyli strategii bottom-up. Embolizacja nie jest automatycznie konieczna tylko dlatego, że stwierdzono połączenie żylaków sromu z układem żylnym miednicy. Rozszerzenie leczenia rozważa się przy objawowej chorobie żylnej miednicy, szybkim nawrocie lub nieskuteczności prawidłowo dobranego postępowania miejscowego. [4,5]

Leczenie bottom up w opisie przypadku

Jaworucka-Kaczorowska i De Maeseneer opisały 27-letnią nieciężarną pacjentkę z rozległymi żylakami sromu i prawej kończyny dolnej, bez objawów miednicznych. Zastosowano etapową skleroterapię pianą pod kontrolą USG (UGFS): najpierw leczono punkty ucieczki refluksu, a następnie pozostałe żylaki. Nie wykonywano embolizacji żył miednicy. Po dwóch latach nie stwierdzono widocznych żylaków, objawy ustąpiły, a USG nie wykazało niewydolnych punktów ucieczki. [15]

Przypadek ilustruje znaczenie mapowania źródła refluksu i leczenia jego połączeń z żyłami powierzchownymi. Jest to opis jednej pacjentki, a nie dowód przewagi skleroterapii nad embolizacją w każdej sytuacji klinicznej. [15]

Komentarz Marii Katsarou: proste leczenie u właściwie wybranych pacjentek

W komentarzu opublikowanym 15 lutego 2025 r. Maria Katsarou wskazuje, że leczenie bottom-up może być pierwszym podejściem u pacjentek z żylakami pochodzenia miednicznego bez objawów miednicznych. Polega ono na miejscowym leczeniu punktów ucieczki i żylaków. Autorka podkreśla mniejszą złożoność techniczną oraz brak ekspozycji na promieniowanie jonizujące i środek kontrastowy podczas skleroterapii pod kontrolą USG. Wymienia też ograniczenia: ból zabiegowy, możliwość konieczności kilku sesji oraz przebarwienia, stwardnienia i zakrzepicę żył powierzchownych. Jest to komentarz ekspercki do opisu przypadku Jaworuckiej-Kaczorowskiej i De Maeseneer, a nie nowe badanie ani dowód przewagi nad embolizacją. [15,16]

Embolizacja i leczenie przeszkody w odpływie

Embolizacja polega na wewnątrznaczyniowym zamknięciu wybranych niewydolnych żył. Przy istotnej przeszkodzie odpływu u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentek rozważa się inne procedury, w tym stentowanie. Są to różne interwencje, stosowane w odmiennych sytuacjach klinicznych. [3,8]

Przegląd z 2024 r. obejmujący 25 badań i 2038 pacjentek z zespołem zastoju żylnego miednicy wykazał skuteczność techniczną embolizacji wynoszącą 94% oraz poprawę bólu w analizowanych badaniach. Autorzy podkreślili niską jakość dowodów. Skuteczność techniczna nie oznacza takiego samego odsetka wyleczeń, a wyników leczenia bólu miednicy nie należy bezpośrednio przenosić na izolowane żylaki sromu. [7]

W retrospektywnej serii z 2026 r. u 18 kobiet z żylakami sromu i objawowymi zaburzeniami żylnymi miednicy opisano ustąpienie żylaków po leczeniu patologii miednicznej. Brak grupy kontrolnej i mała liczebność ograniczają możliwość uogólnienia wyników. [8]

Laser i radiofrekwencja

Określenia „leczenie laserowe” i „radiofrekwencja” obejmują różne procedury. Należy odróżnić ablację wewnątrz naczynia od działania przez powierzchnię skóry lub błony śluzowej. Nie są to również zabiegi tożsame z laseroterapią lub RF służącymi przebudowie tkanek okolicy intymnej.

Wewnątrzżylna ablacja laserowa i radiofrekwencyjna

Wewnątrzżylna ablacja laserowa (EVLA) oraz ablacja radiofrekwencyjna (RFA) wykorzystują energię cieplną do zamknięcia niewydolnej żyły. Energia jest dostarczana przez światłowód albo cewnik zabiegowy. Metody te są dobrze udokumentowane przede wszystkim w leczeniu refluksu w powierzchownych pniach żylnych kończyn dolnych. [11]

U pacjentki z żylakami sromu mogą stanowić element leczenia współistniejącej niewydolności żylnej nóg, jeżeli badanie Doppler potwierdzi wskazania. Leczenie żyły odpiszczelowej nie jest jednak bezpośrednim leczeniem żylaków sromu ani gwarancją ich ustąpienia. Plan musi uwzględniać rzeczywiste źródło refluksu. [4,11]

Dowodów dotyczących ablacji żył kończyn dolnych nie należy automatycznie przenosić na powierzchowne, kręte naczynia sromu. W tej lokalizacji lepiej opisanymi metodami pozostają skleroterapia i miniflebektomia, a przy odpowiednich wskazaniach leczenie patologii żylnej miednicy. [4]

Laser naczyniowy a malformacje i angiokeratoma

Laser Nd:YAG opisano w leczeniu wybranych zmian naczyniowych narządów płciowych. Żylaki, malformacje żylne i angiokeratoma nie są jednak równoważnymi rozpoznaniami.

Gurien i współautorzy przedstawili dziewięciu pacjentów z malformacjami żylnymi odbytnicy i/lub pochwy; pięć osób miało krwawienia z pochwy. Uzyskano poprawę kontroli objawów, niekiedy po kolejnych sesjach Nd:YAG. Była to mała seria, głównie w populacji pediatrycznej i młodych dorosłych, a nie badanie typowych żylaków sromu u dorosłych kobiet. [12]

W serii Nassiriego i współautorów obejmującej 11 pacjentów z malformacjami żylnymi sromu Nd:YAG zastosowano u jednej osoby jako element leczenia wieloetapowego. Podstawą były skleroterapia i wycięcie chirurgiczne. Nie pozwala to ocenić samodzielnej skuteczności lasera w żylakach sromu. Opisano również Nd:YAG w leczeniu angiokeratoma sromu — odrębnych zmian naczyniowych skóry. [13,14]

RF mikroigłowa i dopochwowa

RF mikroigłowa lub dopochwowa oddziałująca na tkanki jest inną metodą niż wewnątrzżylna RFA. W zidentyfikowanym piśmiennictwie nie znaleziono wystarczających danych, aby rekomendować ją jako standardowe leczenie żylaków sromu. Wyników dotyczących atrofii, wiotkości tkanek czy funkcji seksualnej nie można traktować jako dowodu skuteczności w zamykaniu patologicznych żył. Przy kwalifikacji trzeba określić rozpoznanie, naczynie będące celem leczenia oraz mechanizm zabiegu.

Żylaki sromu w ciąży i dalsza opieka

Postępowanie w ciąży i po porodzie

W ciąży zwykle preferuje się postępowanie zachowawcze i ponowną ocenę po porodzie. Wiele zmian ulega wtedy samoistnej regresji, co może ograniczyć potrzebę leczenia zabiegowego. Utrzymujące się lub nasilające dolegliwości wymagają kontroli. [6,10]

Sposób porodu

Żylaki sromu same w sobie nie są bezwzględnym wskazaniem do cięcia cesarskiego. Decyzja zależy od lokalizacji naczyń, zwłaszcza współistnienia rozległych żylaków pochwy, ryzyka krwawienia i pozostałych wskazań położniczych. [6]

Przegląd Giannelli i współautorów opisuje możliwość porodu drogami natury również przy dużych zmianach. Dane pochodzą jednak z niewielkiej liczby opisów przypadków i nie pozwalają wiarygodnie porównać bezpieczeństwa obu sposobów porodu. Rozległe zmiany wymagają indywidualnego planu położniczego. [6]

Jak dobierać postępowanie

Punktem wyjścia jest rozpoznanie rodzaju zmiany, ocena objawów i określenie źródła refluksu. Przy zmianach bezobjawowych można rozważyć obserwację. Przy dominujących objawach miejscowych często wystarcza leczenie sromu i niewydolnych połączeń powierzchownych. Objawy miedniczne lub szybkie nawroty uzasadniają ponowną ocenę układu żylnego miednicy. [2,4,5,15]

W przypadku rozważania lasera lub radiofrekwencji trzeba dodatkowo wyjaśnić, czy celem jest niewydolny pień żylny kończyny dolnej, lokalna zmiana naczyniowa, czy inna patologia. Sama nazwa technologii nie określa wskazania ani poziomu dowodów. [11–14]

Ocena wyniku i dalsza kontrola

Wynik należy odnosić do zgłaszanych dolegliwości oraz obrazu klinicznego, a nie wyłącznie technicznego zamknięcia naczynia. Przy nawrocie potrzebna jest ponowna ocena przyczyny i przepływu żylnego, zamiast automatycznego powtarzania tej samej procedury. [4,7]

Opieka może wymagać współpracy ginekologa, chirurga naczyniowego lub angiologa oraz radiologa interwencyjnego. Leczenie powinno odpowiadać objawom i rozpoznanej patologii, ograniczając zarówno niedostateczną diagnostykę, jak i niepotrzebne interwencje. [2,3]

FAQ Najczęstsze pytania

Czy żylaki sromu występują tylko w ciąży?

Nie. Mogą występować również poza ciążą, samodzielnie albo razem z żylakami nóg i zaburzeniami żylnymi miednicy. [2]

Czy każdy żylak wymaga leczenia?

Nie. Decyzja zależy od dolegliwości, powikłań i oczekiwań pacjentki. Bezobjawowe zmiany można obserwować po prawidłowym rozpoznaniu. [2]

Czy po porodzie znikną?

Często zmniejszają się lub ustępują w kolejnych tygodniach i miesiącach. Utrzymujące się zmiany wymagają ponownej oceny. [6,10]

Czy konieczne jest cięcie cesarskie?

Nie automatycznie. Sposób porodu ustala się indywidualnie, uwzględniając rozległość i lokalizację żylaków oraz sytuację położniczą. [6]

Jakie badanie jest najważniejsze przed zabiegiem?

Zwykle USG Doppler dostosowane do lokalizacji zmian i objawów. Pomaga ustalić źródło refluksu i zaplanować leczenie. [1,5]

Czy każda pacjentka potrzebuje embolizacji?

Nie. W wielu przypadkach bez objawów miednicznych wystarcza leczenie miejscowe. Strategia bottom up obejmuje także zidentyfikowane punkty ucieczki refluksu, a nie tylko widoczne żylaki. Embolizacja wymaga odrębnych wskazań. [4,5,15]

Czy żylaki sromu można leczyć laserem?

Zależy to od rodzaju zmiany i anatomii naczyń. Najlepiej udokumentowana ablacja laserowa dotyczy niewydolnych żył kończyn dolnych. Badania malformacji żylnych lub angiokeratoma nie dowodzą skuteczności lasera we wszystkich żylakach sromu. [11–14]

Czy radiofrekwencja mikroigłowa usuwa żylaki sromu?

Brakuje wystarczających danych, aby przedstawiać ją jako standardowe leczenie. Nie jest to ta sama procedura co wewnątrzżylna RFA wykonywana za pomocą cewnika.

Co jest lepsze — laser, RF czy skleroterapia?

Nie ma jednej najlepszej metody dla wszystkich lokalizacji. Przy miejscowych żylakach sromu skleroterapia i miniflebektomia mają bardziej bezpośrednie oparcie w piśmiennictwie niż rutynowe stosowanie lasera czy RF. [4,11]

Czy żylaki mogą wrócić?

Tak. Nawrót powinien skłonić do ponownej oceny przepływu żylnego i źródła zmian, a nie tylko do powtórzenia tego samego zabiegu. [4]

Do jakiego lekarza się zgłosić?

Ocenę można rozpocząć u ginekologa. Leczenie często wymaga współpracy z chirurgiem naczyniowym, angiologiem lub radiologiem interwencyjnym zajmującym się chorobami żylnymi. [2,3]

Piśmiennictwo

  1. Gavrilov SG. Vulvar varicosities: diagnosis, treatment, and prevention. Int J Womens Health. 2017;9:463–475. doi:10.2147/IJWH.S126165. PubMed PMID 28721102
  2. Kim AS, Greyling LA, Davis LS. Vulvar Varicosities: A Review. Dermatol Surg. 2017;43(3):351–356. doi:10.1097/DSS.0000000000001008. PubMed PMID 28005626
  3. Clark MR, Taylor AC. Pelvic Venous Disorders: An Update in Terminology, Diagnosis, and Treatment. Semin Intervent Radiol. 2023;40(4):362–371. doi:10.1055/s-0043-1771041. PubMed PMID 37575340
  4. Jaworucka-Kaczorowska A, Roustazadeh R, Simka M, Jalaie H. Management of Extra-Pelvic Varicose Veins of Pelvic Origin in Female Patients. J Clin Med. 2025;14(8):2707. doi:10.3390/jcm14082707. PubMed PMID 40283537
  5. Gavrilov SG, Vasilyev AV, Moskalenko YP, Mishakina NY. Diagnostic value of pelvic venography in female patients with pelvic varicose veins and vulvar varicosities. Int Angiol. 2020;39(6):452–460. doi:10.23736/S0392-9590.20.04402-8. PubMed PMID 32594669
  6. Giannella L, Montanari M, Delli Carpini G, Di Giuseppe J, Ciavattini A. Huge vulvar varicosities in pregnancy: case report and systematic review. J Int Med Res. 2022;50(5):3000605221097764. doi:10.1177/03000605221097764. PubMed PMID 35635336
  7. Hanna J, Bruinsma J, Temperley HC, et al. Efficacy of embolotherapy for the treatment of pelvic congestion syndrome: A systematic review. Ir J Med Sci. 2024;193(3):1441–1451. doi:10.1007/s11845-024-03608-6. PubMed PMID 38294607
  8. Daniel B, Dennison J, Regan J. Vulvar Varicosities and Pelvic Venous Disorders in Nongravid Women: A Case Series. J Clin Med. 2026;15(4):1558. doi:10.3390/jcm15041558. PubMed PMID 41753245
  9. Gonzales E, Nguyen V, Risner V, et al. Compression and Superficial Varicosities Outperform Gonadal Vein Diameter in Differentiating Symptomatic from Asymptomatic Pelvic Venous Disorders: A Case-Control Study. Cardiovasc Intervent Radiol. 2026;49(7):1268–1277. doi:10.1007/s00270-026-04493-5. PubMed PMID 42252328
  10. Bell D, Kane PB, Liang S, Conway C, Tornos C. Vulvar varices: an uncommon entity in surgical pathology. Int J Gynecol Pathol. 2007;26(1):99–101. doi:10.1097/01.pgp.0000215304.62771.19. PubMed PMID 17197905
  11. Gloviczki P, Lawrence PF, Wasan SM, et al. The 2022 Society for Vascular Surgery, American Venous Forum, and American Vein and Lymphatic Society clinical practice guidelines for the management of varicose veins of the lower extremities. Part I. Duplex Scanning and Treatment of Superficial Truncal Reflux: Endorsed by the Society for Vascular Medicine and the International Union of Phlebology. J Vasc Surg Venous Lymphat Disord. 2023;11(2):231–261.e6. doi:10.1016/j.jvsv.2022.09.004. PubMed PMID 36326210
  12. Gurien LA, Jackson RJ, Kiser MM, Richter GT. Nd:YAG laser therapy for rectal and vaginal venous malformations. Pediatr Surg Int. 2017;33(8):887–891. doi:10.1007/s00383-017-4113-4. PubMed PMID 28616724
  13. Nassiri N, O TMJ, Rosen RJ, Moritz J, Waner M. Staged endovascular and surgical treatment of slow-flow vulvar venous malformations. Am J Obstet Gynecol. 2013. doi:10.1016/j.ajog.2013.02.003. PubMed PMID 23395642
  14. Bimbi C, Dalla Lana DF, Koumoundourou D, Kyriakou G. Long-pulsed 1064-nm Nd:YAG laser in the treatment of multiple vulvar angiokeratomas. Dermatol Ther. 2020;33(6):e13860. doi:10.1111/dth.13860. PubMed PMID 32686273
  15. Jaworucka-Kaczorowska A, De Maeseneer M. Bottom up Treatment for Vulvar and Lower Extremity Varicose Veins of Pelvic Origin: A Case Report. EJVES Vasc Forum. 2025;63:53–56. doi:10.1016/j.ejvsvf.2024.12.004. PubMed PMID 40144008
  16. Katsarou M. “Bottom Up” Treatment for Vulvar and Lower Extremity Varicose Veins of Pelvic Origin: Keeping It Simple and Effective. EJVES Vasc Forum. 2025;63:52. Opublikowano 15.02.2025. doi:10.1016/j.ejvsvf.2025.02.001. PMID: 40144007. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40144007/