Atrofia urogenitalna w menopauzie (GSM) – objawy, wpływ na jakość życia i nowoczesne metody leczenia

Genitourinary Syndrome of Menopause (GSM), dawniej określany głównie jako atrofia pochwy lub atrofia urogenitalna, jest jednym z najczęstszych i jednocześnie najbardziej niedodiagnozowanych problemów zdrowotnych kobiet po menopauzie. Mimo że objawy mogą znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie, seksualność, relacje partnerskie oraz jakość życia (QOL – Quality of Life), wiele pacjentek nadal uważa je za „naturalny element starzenia”, którego nie można skutecznie leczyć.

Czym jest GSM?

Termin GSM (Genitourinary Syndrome of Menopause) został wprowadzony przez międzynarodowe towarzystwa naukowe, aby dokładniej opisać zmiany zachodzące w obrębie pochwy, sromu oraz układu moczowego po menopauzie.

Definicja: atrofia urogenitalna

Atrofia urogenitalna oznacza ścieńczenie nabłonka, utratę elastyczności, pogorszenie ukrwienia oraz przewlekłe osłabienie jakości tkanek okolicy intymnej wynikające głównie ze spadku poziomu estrogenów.

Jakie objawy może powodować GSM?

• suchość pochwy
• pieczenie i przewlekłe podrażnienie
• ból podczas współżycia (dyspareunia)
• uczucie mikrourazów i otarć
• nawracające infekcje dróg moczowych
• częstomocz i parcia naglące
• uczucie napięcia i dyskomfortu w okolicy intymnej
• pogorszenie jakości życia seksualnego

Jak nieleczony GSM wpływa na jakość życia (QOL)?

Nieleczony GSM może prowadzić do przewlekłego bólu, unikania współżycia, pogorszenia relacji partnerskich oraz stopniowego obniżenia jakości życia. U części kobiet przewlekły dyskomfort wpływa także na aktywność fizyczną, sen, samopoczucie psychiczne oraz pewność siebie.

Pacjentki często opisują uczucie „ciągłego podrażnienia”, pieczenia lub suchości przypominającej mikrourazy. W praktyce klinicznej GSM nie jest wyłącznie problemem seksualnym – jest przewlekłym schorzeniem wpływającym na codzienne funkcjonowanie.

Dlaczego dochodzi do atrofii urogenitalnej?

Estrogeny odpowiadają za utrzymanie odpowiedniej grubości nabłonka, prawidłowego pH pochwy, ukrwienia oraz elastyczności tkanek. Po menopauzie dochodzi do spadku ilości kolagenu, zmniejszenia ilości glikogenu i pogorszenia regeneracji tkanek.

Leczenie pierwszego rzutu według ACOG i RCOG

Rekomendacje ACOG oraz RCOG podkreślają, że podstawą leczenia objawowego GSM pozostają miejscowe estrogeny oraz regularna terapia nawilżająca.

Dlaczego estriol jest szczególnie istotny?

Estriol jest przez wielu klinicystów uznawany za jeden z najbardziej optymalnych estrogenów miejscowych stosowanych w leczeniu GSM. Działa głównie lokalnie, poprawiając trofikę nabłonka, nawilżenie, elastyczność oraz ukrwienie tkanek przy relatywnie niewielkim działaniu ogólnoustrojowym.

W praktyce klinicznej dobrze dobrana terapia estriolem może znacząco zmniejszać suchość pochwy, pieczenie oraz ból podczas współżycia.

Co jeśli pacjentka nie chce lub nie może stosować estrogenów?

Nie wszystkie kobiety chcą lub mogą stosować hormony. Dotyczy to między innymi części pacjentek po leczeniu nowotworów hormonozależnych lub kobiet obawiających się terapii hormonalnej.

W takich sytuacjach coraz większą rolę odgrywają terapie wspomagające oraz procedury typu off-label , wykorzystywane w ginekologii funkcjonalnej i estetycznej.

Kwas hialuronowy w leczeniu GSM

Kwas hialuronowy jest jedną z najczęściej stosowanych niehormonalnych metod wspomagających leczenie atrofii urogenitalnej.

Może poprawiać nawodnienie tkanek, elastyczność śluzówki oraz komfort okolicy intymnej. W części badań obserwowano poprawę jakości życia oraz zmniejszenie suchości pochwy porównywalne z łagodnymi terapiami hormonalnymi.

Publikacje dotyczące połączenia radiofrekwencji i kwasu hialuronowego sugerują możliwość synergistycznej poprawy jakości tkanek oraz komfortu pacjentek.

Miejscowe androgeny

Coraz większe zainteresowanie budzą również miejscowe androgeny, szczególnie testosteron stosowany dopochwowo lub w obrębie sromu.

Androgeny mogą wpływać na poprawę trofiki tkanek, libido oraz jakości seksualnej u wybranych pacjentek. Terapie te nadal wymagają indywidualnej kwalifikacji i nie stanowią standardu leczenia pierwszego rzutu.

Laseroterapia w leczeniu GSM

Lasery frakcyjne CO2 oraz Er:YAG są stosowane jako procedury regeneracyjne mające na celu przebudowę kolagenu oraz poprawę trofiki śluzówki.

Mechanizm działania opiera się na kontrolowanym mikrouszkodzeniu tkanek, które pobudza procesy regeneracyjne i przebudowę kolagenu.

W badaniach klinicznych część pacjentek zgłasza poprawę objawów takich jak suchość pochwy, pieczenie czy dyspareunia. Jednocześnie FDA oraz część towarzystw naukowych podkreślają konieczność dalszych badań wysokiej jakości.

W praktyce klinicznej procedury laserowe są często traktowane jako terapia wspomagająca lub alternatywa dla pacjentek, które nie mogą stosować estrogenów.

Radiofrekwencja (RF) w ginekologii funkcjonalnej

Radiofrekwencja wykorzystuje kontrolowane podgrzewanie tkanek do stymulacji przebudowy kolagenu oraz poprawy ukrwienia.

W publikacjach dotyczących ginekologii funkcjonalnej opisywano poprawę elastyczności tkanek, zmniejszenie objawów suchości pochwy oraz poprawę komfortu współżycia.

Prace dotyczące radiofrekwencji w leczeniu wysiłkowego nietrzymania moczu sugerują, że odpowiednio dobrane parametry energii mogą wpływać na poprawę jakości tkanek dna miednicy i funkcji podporowej.

Radiofrekwencja jest obecnie jedną z najczęściej wykorzystywanych technologii typu offline/off-label w ginekologii estetycznej i funkcjonalnej.

HIFU w leczeniu atrofii urogenitalnej

HIFU (High-Intensity Focused Ultrasound) wykorzystuje skoncentrowane ultradźwięki działające na głębsze warstwy tkanek.

W badaniach dotyczących atrofii urogenitalnej oraz wiotkości tkanek dna miednicy opisywano poprawę napięcia tkanek oraz jakości śluzówki.

HIFU pozostaje jednak terapią wymagającą dalszych badań wysokiej jakości i odpowiedniej kwalifikacji pacjentek.

Osocze bogatopłytkowe (PRP)

Osocze bogatopłytkowe (PRP) zawiera czynniki wzrostu pozyskiwane z własnej krwi pacjentki i jest stosowane jako terapia regeneracyjna typu off-label.

Część publikacji sugeruje poprawę jakości śluzówki, nawilżenia oraz komfortu współżycia, jednak nadal potrzebne są większe badania kliniczne.

Czy procedury energetyczne zastępują estrogeny?

Nie. Według aktualnych rekomendacji ACOG i RCOG miejscowe estrogeny pozostają najlepiej przebadaną metodą leczenia objawowego GSM.

Procedury energetyczne, takie jak laseroterapia, radiofrekwencja czy HIFU, mogą być jednak terapią wspomagającą lub alternatywą u wybranych pacjentek.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy GSM samo przejdzie?

Nie. Atrofia urogenitalna zwykle postępuje wraz z czasem po menopauzie.

Czy estriol jest skuteczny?

Tak. Estriol jest jedną z najlepiej przebadanych i najczęściej stosowanych terapii miejscowych w leczeniu GSM.

Czy laser i RF są hormonalne?

Nie. Są to procedury energetyczne mające stymulować regenerację tkanek.

Czy można łączyć estrogeny z RF lub laserem?

Tak. W praktyce klinicznej często stosuje się terapie skojarzone.

Czy HIFU i PRP są standardowym leczeniem?

Nie. Są to procedury wspomagające i off-label wymagające dalszych badań.

Artykuły Piotr Kolczewskiego obecne w bazie PUBMED dotyczące atrofii urogenitalnej

1. Kolczewski P, Kozłowski M, Cymbaluk-Płoska A. Micro-Focused Ultrasound Therapy in Patients with Urogenital Atrophy and Vaginal Laxity. J Clin Med. 2022 Nov 26;11(23):6980. doi: 10.3390/jcm11236980. PMID: 36498554; PMCID: PMC9739894.
2. Kolczewski P, Parafiniuk M, Zawodny P, Haddad R, Nalewczyńska A, Kolasa AK, Wiszniewska B, Menkes S, Bader A, Stabile G, Zerbinati N. Hyaluronic Acid and Radiofrequency in Patients with Urogenital Atrophy and Vaginal Laxity. Pharmaceuticals (Basel). 2022 Dec 16;15(12):1571. doi: 10.3390/ph15121571. PMID: 36559022; PMCID: PMC9788573.
3. Kolczewski P, Łukaszuk M, Cymbaluk-Płoska A, Kozłowski M, Ciećwież S, Kuźlik R, Zerbinati N. Bipolar Radiofrequency and Non-Crosslinked Hyaluronic Acid Plus Calcium Hydroxyapatite in the Treatment of Stress Urinary Incontinence. Pharmaceuticals (Basel). 2024 May 11;17(5):622. doi: 10.3390/ph17050622. PMID: 38794192; PMCID: PMC11125844.
4. Nalewczynska AA, Barwijuk M, Kolczewski P, Dmoch-Gajzlerska E. Pixel-CO2 laser for the treatment of stress urinary incontinence. Lasers Med Sci. 2022 Mar;37(2):1061-1067. doi: 10.1007/s10103-021-03353-7. Epub 2021 Aug 12. PMID: 34382127; PMCID: PMC8918174.
5. P. Kolczewski, M. Barwijuk, M. Parafiniuk, A. Kolasa, J. Udała, D. Gączarzewicz, M. Łukaszuk, N. Zerbinati, R. Kuźlik, A. Kordek, D. Branecka-Woźniak, M. Kozłowski, A. Cymbaluk-Płoska Noninvasive bipolar radiofrequency – vaginal application on swine model J Appl Cosmet 22/39 2024-06-05

Piśmiennictwo

1. The 2020 Genitourinary Syndrome of Menopause Position Statement of The North American Menopause Society. Menopause. 2020.
2. ACOG Clinical Consensus No. 2: Treatment of Urogenital Symptoms in Individuals With a History of Estrogen-dependent Breast Cancer. Obstetrics & Gynecology. 2021.
3. RCOG/BMS Consensus Statement on Management of GSM.
4. Salvatore S, et al. Histological study on the effects of microablative fractional CO2 laser on atrophic vaginal tissue. Menopause. 2015.
5. Perino A, et al. Vulvo-vaginal atrophy: a new treatment modality using thermo-ablative fractional CO2 laser. Maturitas. 2015.
6. Krychman M, et al. Effectiveness of radiofrequency treatment for vulvovaginal laxity and GSM symptoms.
7. Lalji S, Lozanova P. Evaluation of a noninvasive radiofrequency device for GSM symptoms.
8. Ekin M, et al. Comparison of hyaluronic acid and estrogen for vaginal atrophy treatment.
9. Behnia-Willison F, et al. Safety and effectiveness of PRP for vulvovaginal disorders.
10. Millan A, et al. High-intensity focused ultrasound (HIFU) in gynecology and pelvic floor disorders.